در مورد بادرنجبويه لازم است بدانيد :

شکي نيست که بادرنجبويه از جمله گياهان دارويي است که در تمام تقسيم بندي هاي گياهان دارويي جزو گياهان دارويي درجه اول و سبز معرفي مي شود و هر کسي اندک سررشته اي در علم گياهان دارويي داشته باشد بطور قطع به اين نکته اذعان دارد. در ايران نامهاي ديگري همچون مليس, فرنجمشک، وارنگ بو و يا حتي بالنگ بو هم به آن گفته مي شود. از قديم الايام به عنوان يک گياه دارويي شناخته شده و مردم از آن استفاده مي کردند .مواد موثره ي بادرنجبويه اثر آرامبخشي اعصاب و بيماريهاي معدي و قلبي دارند. از آن به عنوان آرامبخش استفاده مي شود و اثر سنبل الطيب (Valeriana officinalis) را تشديد مي کند . از اسانس آن استفاده هاي فراواني در صنايع آرايشي بهداشتي و داروسازي مي شود .

لازم به ذکر است گياهي که هم اکنون در سبزي فروشي ها به نام بادرنجبويه به فروش مي رسد گياه ديگري با نام فارسي بادرشبو و با نام علمي Deracocephalum muldavica است که اثراتي تا حدودي شبيه بادرنجبويه ولي خفيف تر دارد.

در ضمن در فروشگاههاي عطاري هم به علت عدم آشنايي عطاران سنتي و جمع آوري کنندگان گياهان از منابع طبيعي با علم گياهشناسي ، گياهي به نام گل اروانه (دواي شيخ علي) يا Hymenocrater. که برگهايي بسيار شبيه بادرنجبويه دارد به فروش مي رسد. لذا بايد توجه نمود که با استفاده از اين گياهان توقع ايجاد اثرات بادرنجبويه را نبايد داشت.

وجه تمايز بادرنجبويه با گياهان مذکور اين است که بادرنجبويه برگهاي قلبي شکل دارد در حالي که بادرشبو برگهايي کشيده و به طول 3 تا 5 سانتي متر و عرض 1 تا 5/1 سانتی متر دارد . همچنين تمايز آن از گل اروانه يا دواي شيخ علي اين است که در بادرنجبويه برگها بويي شبيه ليمو دارند که در گل اروانه اين بو اصلاً به مشام نمي رسد.

ترکيبات شيميايي :

برگ مليس داراي يک ماده تلخ ، تانن، کامفر ، قندهاي مختلف، مواد رزيني، مواد پکتيکي و 1/0 تا 25/0 (گاهي 75/0) درصد اسانس است که ماده موثره آن به حساب مي آيد. اسانس مليس مايعي بيرنگ يا به رنگ زرد روشن تا مايل به خاکستري است که داراي بويي بسيار مطبوع شبيه ليمو مي باشد که اگر اين اسانس از برگ گياه قبل از گلدهي گرفته شده باشد اين بو محسوس تر است. مهمترين ترکيبات تشکيل دهنده ي اسانس هم سيترال ، سيترونلال ، ژرانيول و لينالول هستند.

خواص درماني:

بادرنجبويه نيرودهنده و ضد تشنج است و بعلاوه مقوي معده ، بادشکن، تسهيل کننده عمل هضم و معرق هم هست. به خاطر تحريک جريان خون باعث ازدياد ادرار و عرق مي شود و طبق گفته زرگري در طب عوام از آن استفاده هاي متعددي همچون رفع دل پيچه هاي ناشي از نفخ، درد هاي عصبي معده (کوليت)، چنگ زدگي معده، تپش قلب ، سردرد و سرگيجه، کم خوني دختران جوان، بيماريهاي تنفسي و . . . مي شود.

کاشت و تکثير :

کشت به دو صورت انجام مي شود : کشت با بذر و تکثير رويشي

کشت با بذر هم خود به دو صورت انجام مي شود :

مستقيم در زمين اصلي و غير مستقيم به صورت نشاکاري

کشت مستقيم بذر در زمين اصلي:

در اواخر پاييززمين را که 20 تا 30 تن کود دامي به آن داده شده و تاعمق 25 تا 30 سانتي متري شخم خورده به رديف هايي با فواصل 60 سانتي متر از هم تقسيم کرده و بذر را در عمق 5/0 تا 1 سانتي متري کشت مي کنند.لازم است بذرها به خاطر قوه ي ناميه ي ضعيفي که دارند حدود 20 ساعت در آب خيس شده و يا اينکه 48 ساعت در دماي صفر درجه نگهداري شده و سپس کاشته شوند. رشد اوليه ي بادرنجبويه بسيار کم است وبايدعلفهاي هرز دائماً وجين شوند. ولي هنگامي که بوته ها به حدي رسيدند که زمين را پر کنند علفهاي هرز قدرت رقابت با بادرنجبويه را نخواهند داشت. معمولا به خاطر همين رشد اوليه ضعيف بادرنجبويه است که آنرا به صورت مستقيم کشت نمي کنند. در اين سيستم براي هر هکتار زمين به 8 تا 10 کيلوگرم بذر نياز است.

کشت بذري غير مستقيم:

بذربادرنجبويه را به صورت رديفي دراواخر بهمن ماه در خزانه زيرپلاستيکي يا در اواخر فروردين و ارديبهشت در خزانه ي هواي آزاد کشت مي کنند.فاصله رديفها از يکديگر 25 تا 30 سانتي متر و عمق کاشت حدود 5/0 سانتي متر است. براي هر هکتار زمين به 5/0 کيلوگرم بذر مناسب نياز است و از هر متر مربع خزانه 250 تا 300 نشا به دست مي آيد.زمان مناسب براي انتقال نشاها از خزانه زير پلاستيکي به زمين اصلي اواسط ارديبهست و براي انتقال نشاها از خزانه ي هواي آزاد به زمين اصلي اواخر تابستان مي باشد. فاصله ي رديف در زمين اصلي 50 تا 60 سانتي متر و فاصله ي دو بوته از هم 30 تا 40 سانتي متر است. براي هر هکتار هم 50 تا 65هزار بوته مورد نياز است.

تکثير رويشي:

در اين روش بوته هاي دو تا سه ساله را از خاک خارج کرده و آنرا به سه تا چهار قسمت تبديل مي کند. هر بوته ي جديد بايد شامل ريشه ساقه و چند برگ سالم و مفيد باشد. از آنجا که اين کار هزينه ي زيادي را در بر دارد معمولا کمتر استفاده مي شود.

داشت :

همانطوري که ذکر شد چون رشد اوليه بادرنجبويه بسيار کند است بايد درايتداي رشد علفهاي هرز بطور مرتب وجين شوند که در سطوح وسيع تجاري به طور مکانيکي ممکن نيست و بايداز علفکشهايي مانند مرکازين به مقدار 4 تا 6 کيلوگرم در هکتار استفاده کرد.کک نباتي شلغم که با تغذيه از برگهاي گياه آن را توري شکل مي کند ، زنجره ي سبز که از شيره ي نباتي گياه تغذيه ميکند و باعث بيماريهاي ويروسي ميشود از مهمترين آفات اين گياه هستند. براي مبارزه با آنها مي توان از محلول يک درصد BI-58 يا محلول يک درصد فوسدرين استفاده کرد. لازم به ذکر است که اين کاربرد سموم بايد حداکثر تا 25 روز قبل از برداشت محصول انجام شود و بعداز آن به خاطر عدم اتمام دوره ي کارنس سموم استفاده از آنها به صلاح نيست.

آبياري بايد به طور مرتب هر يک هفته تا ده روز انجام شود. اگر چه بادرنجبويه قادر به تحمل خشکي است ولي کم آبي و خشکي هاي طولاني سبب خشک شدن آن مي شود. در هر دوره ي آبياري بايد گياهان حدود 30 تا 40ميلي متر آب دريافت کنند.

کاربرد محلول غذايي مانند واکسال و يا ميکراميد به مقدار چهار تا شش ليتر در هکتار دو تا سه هفته قبل از برداشت اثر بسيار چشمگيري بر افزايش عملكرد رويشي گياه دارد.

برداشت:

در سال اول يك مرحله و در سالهاي بعدي دوتا سه مرحله مي توان محصول بادرنجبويه را برداشت کرد. براي اين کار بايد کليه پيكره رويشي گياه از فاصله ي حدود 4 تا 5 سانتي متري زمين چيده شود. براي برداشت اول بهترين زمان مرحله ي گلدهي است و براي برداشت دوم اواسط شهريور و برداشت سوم اواخر مهر ماه انجام مي گيرد. بهترين ساعت براي شروع کار برداشت ساعات 8 تا 9 صبح است که شبنم موجود روي برگها تبخير شده و برگها خشک هستند. برگها پس از برداشت براي جلوگيري از خشک شدن بايد به سرعت با خشک کنهاي الکتريکي و با دماي 45 تا 50 درجه خشك شوند. از آنجا که بيشتر ماده مؤثره ي بادرنجبويه در برگهاي آن است بهتر است که فقط برگهاي آن مورد استفاده قرار گيرند تا ميزان ماده موثره حاصله بيشتر باشد.

عملکرد پيکره ي رويشي بادرنجبويه بسته به کليه شرايط (اقليمي، نوع کاشت ، نوع برداشت و . . .) بين 10 تا 20 تن در هکتار مي باشد.

بذرگيري:

براي جمع آوري بذر بايد در شهريور ماه هنگامي که بذرها شروع به رسيدن مي کنند سرشاخه هاي گلدار گياه را جمع آوري کرده و در مکاني آفتاب دار خشک کرده و سپس اقدام به بوجاري بذر نمود . معمولا از هر هکتار بادرنجبويه بين 150 تا 300 کيلوگرم بذر بدست مي آيد.

منابع و مآخذ:

اميدبيگي, رضا.1379. بادرنجبويه. انتشارات دفتر معاونت ترويج وزارت جهاد کشاورزی- معاونت باغبانی.

اميدبيگي، رضا.1382. توليد و فرآوري گياهان دارويي، جلد سوم. انتشارات به نشر مشهد.

زرگري ، علي. 1376. گياهان دارويي. جلد چهارم(چاپ ششم) . انتشارات دانشگاه تهران.

عباسيان،جلال.1383. بررسي مراحل فنولوژي گياهان دارويي کشت شده در باغ اکولوژيک گياهان دارويي دانشگاه فردوسي مشهد. (نسخه منتشر نشده)

عباسيان , جلال.1383. شناخت و توليدگياهان دارويي و معطر. (نسخه منتشر نشده)

عباسيان، جلال. ملتي، ف و نجفي، ف.گزارش مرحله اول احداث باغ اکولوژيک گياهان دارويي دانشگاه فردوسي مشهد. قطب علمي گياهان زراعي ويژه دانشگاه فردوسي مشهد.

طالع، بهزاد. 1386.مقايسه درصد اسانس توده هاي مختلف گياه دارويي بادرنجبويه . سومين همايش ملي گياهان دارويي دانشگاه شاهد.

نجفي، فرزاد. زراعت خصوصي گياهان دارويي و معطر. مرکز آموزش جهاد کشاورزي مشهد(جزوه درسي)

رسام، قربانعلي.1382. شناخت گياهان دارويي و معطر.دانشگاه فردوسي مشهد. (جزوه درسي)

کلانتري، هادي. 1384. بادرنجبويه. نشريه آموزشي ترويجي زيتون(وزارت جهاد کشاورزي). شماره 164. صفحات 40 تا 44.

|+| نوشته شده توسط انجمن علمی گروه باغبانی در شنبه 24 آذر1386 و ساعت 15:39